Dış Ticarette Eşya ve Bedel Hareketi Uyuşmazlıkları

Dış ticarette eşyanın fiziki hareketi gümrük ve dış ticaret mevzuatına, bu eşyanın karşılığı olan bedelin finansal hareketi ise kambiyo, yani yabancı para denetimi mevzuatına tabidir. Gümrük idaresi eşyanın hareketini gümrük beyannamesi ve konşimento, yani taşıma belgesi ile izler; bankalar bedelin hareketini İhracat Bedeli Kabul Belgesi (İBKB) vasıtasıyla takip eder. İki hareketin değer veya miktar yönünden birbirini tutmaması hâlinde ihracatçı hakkında kambiyo açık hesap ihbarı, vergi incelemesi, idari para cezası ve kaçakçılık soruşturması süreçleri başlar.

Bu süreçlerin yasal dayanağını 4458 sayılı Gümrük Kanunu (4458 Sayılı Gümrük Kanunu), Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 1567 Sayılı Kanun (1567 Sayılı Kanun) ve bu kanun çerçevesinde yürürlüğe giren Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar (32 Sayılı Karar) oluşturur. Finansal izleme esaslarını Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (İhracat Bedelleri Hakkında) (Tebliğ No: 2018-32/48) ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) İhracat Genelgesi belirler. Vergi ve muvazaa, yani gizli anlaşma yönünden yapılacak denetimler ise 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (213 Sayılı Kanun) hükümlerine dayanır.

Eşya ve Bedel Hangi Mevzuatlara Tabidir?

Dış ticarette iki ayrı akış vardır: eşyanın sınırı aşan fiziki hareketi ve bu eşyanın ekonomik değerini oluşturan bedelin finansal hareketi. Ticaret Bakanlığı ve gümrük idaresi, eşyanın sınır geçişlerini 4458 Sayılı Gümrük Kanunu ve dış ticaret rejimleri dairesinde denetler. Amaç gümrük vergilerinin tahsili, yasaklı maddelerin giriş çıkışının önlenmesi ve dış ticaret istatistiklerinin doğru tutulmasıdır. Eşya, gümrük bölgesine girdiği veya bölgeden çıktığı an fiziki hareketini tamamlar.

Bedelin hareketi tamamen farklı bir düzlemde, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Merkez Bankasının kambiyo denetimi altında ilerler. İhracatçılar sattıkları malın bedelini 1567 Sayılı Kanun ve 32 Sayılı Karar uyarınca genel kural olarak yüz seksen gün içinde ülkeye getirmekle yükümlüdür. Gümrük idaresi fiziki emtianın peşinden giderken, bankacılık sistemi aynı emtianın parasal karşılığının peşinden gider.

İki Hareket Hangi Belgelerle İzlenir?

Gümrük idaresi eşyanın çıkış veya giriş hareketini doğrulamak için önce Gümrük Beyannamesi (GB) belgesini arar; ihracatçı veya ithalatçı eşyanın cinsini, miktarını ve değerini bu beyanname üzerine yazar. Taşıma şirketleri eşyanın fiziken yüklendiğini ve taşındığını göstermek üzere konşimento düzenler. Taraflar ayrıca ticari fatura, çeki listesi ve menşe şahadetnamesi, yani malın üretildiği ülkeyi gösteren belge gibi vesikalardan yararlanır.

Bedelin hareketini izleyen temel belge ise bankaların düzenlediği İhracat Bedeli Kabul Belgesidir. Aracı banka, yurt dışından gelen dövizin ihracat sözleşmesiyle ve gümrük beyannamesiyle bağını kurarak bu belgeyi tanzim eder. Bankalar bedelin gelişini dekont, swift mesajı ve hesap ekstresiyle kayıt altına alır. Banka, gümrük beyannamesindeki değer ile İBKB üzerindeki tutarı eşleştirerek ihracat hesabını kapatır.

İki Hareket Nerede Kesişir?

Kesişme noktası mahsuptur. Aynı firmanın ithalat borcu ile ihracat alacağı, ithalatın serbest dolaşıma girişi ile fiili ihraç arasında azami yüz seksen gün olmak kaydıyla mahsup edilebilir; dahilde işleme izni varsa bunun yerine Ticaret Bakanlığınca verilen süre dikkate alınabilir. Kıymetli madende ayrıca bedelsiz ödeme şekliyle ithalat mümkündür.

İki başlıkta ise kesişme yanıltıcıdır. Serbest bölge her düzenlemede aynı biçimde değerlendirilmez: Sermaye Hareketleri Genelgesi serbest bölgede yerleşik firmaları yurt dışında yerleşik sayarken, serbest bölgeye yapılan ihracattan ve transit ticaretten elde edilen gelir, ancak malın buradan üçüncü bir ülkeye satıldığının belgelenmesi kaydıyla döviz geliri kabul edilir. Transit ticarette de iki yön ayrılır: satış bedellerinin tasarrufu serbesttir, yurda getirme zorunluluğu yoktur; alış bedellerinin ödenmesinde ise ithalat bedeli kuralları geçerlidir ve transfer bankalar aracılığıyla yapılır.

Birbirini Tutmadığında Hangi Sorunlar Doğar?

Eşyanın değeri ile gelen bedel uyuşmadığında, yani aralarında açık hesap kaldığında bankalar bu durumu kapatma süresi sonunda vergi dairesine ihbar eder. İhbarı alan vergi dairesi ihracatçıya hesabını kapatması için doksan günlük ihtarname gönderir. Bu süre içinde kapatılmayan hesaplar Cumhuriyet Savcılığına bildirilir; savcı, yurda getirilmeyen kıymetin rayiç bedelinin yüzde beşi oranında idari para cezası verir. Bedel, ceza kararı kesinleşmeden yurda getirilirse oran en çok yüzde iki buçuğa iner.

Gümrük beyannamesinde malın değerini yüksek gösterip bedeli getirmemek ise hayali ihracat, yani gerçekte olmayan bir satışı varmış gibi göstererek haksız vergi iadesi alma şüphesini doğurur ve kaçakçılık soruşturmasına yol açar.

Vergi hukuku yönünden de sonuç doğar. İki hareket arasındaki uyuşmazlık, firmanın transfer fiyatlandırması, yani ilişkili şirketler arasında mal fiyatını emsallere aykırı belirleyerek vergi matrahını aşındırma yönünden incelenmesine sebebiyet verir. Malını değerinin altında gösteren ihracatçının işlemi kayıt dışı kazanç veya vergi kaçırma girişimi olarak değerlendirilir. Gümrük idaresi de beyan edilen kıymetin eksik çıkması hâlinde Gümrük Kanunu uyarınca idari para cezası uygular.

Dış Ticaret Şirketleri Ne Yapmalıdır?

• Gümrük beyannamesinde beyan ettiğiniz mal değerinin, ithalatçıya kestiğiniz ticari fatura ile birebir uyuşmasını sağlayın.
• Yurt dışından gelen ihraç bedellerini bankaya kabul ettirirken ilgili gümrük beyannamesinin numarasını belirterek İhracat Bedeli Kabul Belgesi düzenletin.
• İthalatçı ile mal mukabili, yani malı teslim edip bedelini sonradan tahsil etme yöntemiyle anlaştıysanız, ödeme vadesini sözleşmeye yazarak bankaya sunun.
• Fiili ihraç tarihinden başlayan yüz seksen günlük süreyi her bir gümrük beyannamesi bazında ayrı ayrı takip edin.
• Bedel noksanlıklarında on beş bin ve yüz bin ABD doları terkin, yani hesabı silme limitlerinden yararlanmak için süresi içinde bankanıza müracaat edin.
• Vergi dairesinden doksan günlük ihtarname tebliğ alırsanız, mücbir sebep belgelerinizi ihtar süresi içinde teslim edin.
• Ceza kesildiyse kesinleşmeden önce bedeli yurda getirmeyi değerlendirin; oran yüzde beşten en çok yüzde iki buçuğa iner.
• Serbest bölgeye satış ve transit ticarette bedelin döviz geliri sayılıp sayılmayacağını baştan tespit edin.

Uyarı. Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Kambiyo ve kıymetli madenler mevzuatı sık değişen bir alandır; yazıda yer alan tutar, oran, eşik, süre ve tarihler yürürlükteki mevzuata göre değişebilir. Her başvuru ve işlem öncesinde mevzuatın son hâlini teyit ediniz. Güncel metinlere mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz.

Kaynak: 4458 sayılı Gümrük Kanunu · 1567 sayılı Kanun · 32 sayılı Karar m.8 · Tebliğ 2018-32/48 · TCMB İhracat Genelgesi · 213 sayılı Vergi Usul Kanunu · 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu m.13

→ İlgili sayfa: Dış Ticaret, Gümrük ve Lojistik