Kıymetli Madenlerde Ayar ve Damga Rejimi

Ayar raporu, kıymetli madenin saflık derecesini belgeleyen ve Darphane ya da yeterliliği onaylanmış özel ayar evlerince düzenlenen rapordur. Standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalinde gümrük idaresine ayar raporu ibrazı zorunludur ve bu raporu kural olarak yalnızca Darphane düzenleyebilir; özel ayar evlerinin raporları ancak dahilde işleme rejimi kapsamında 5 kilograma kadar olan ithalatta kabul edilebilir (Tebliğ 2008-32/34 m.6/3). Tolerans sınırlarının aşılması ya da gerçeğe aykırı rapor düzenlenmesi hâlinde yetki belgesinin iptaline kadar giden yaptırımlar uygulanır.

Rejimin yasal dayanağını Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 1567 Sayılı Kanun (1567 Sayılı Kanun) ile Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar (32 Sayılı Karar) oluşturur. Teknik, idari ve denetim ayrıntılarını 10 Mart 2022 tarihli ve 31774 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kıymetli Maden ve Kıymetli Taş Analizinde Yetki Verilecek Ayar Evlerinin Standartları, Seçimi ve Denetim Esaslarının Belirlenmesine İlişkin Tebliğ (Ayar Evleri Tebliği) düzenler. Borsa İstanbul A.Ş. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası Prosedürü ise standartların piyasadaki uygulamasını tanzim eder.

Ayar Evi Yetkilendirmesi Hangi Şartlara Bağlıdır?

Ayar evi faaliyetinde bulunmak için Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğünden (Darphane) ayar evi yetki belgesi alınması şarttır. Başvuruda ticaret sicili tasdiknamesi, vergi kaydı, onaylı yerleşim planı, en az elli metrekare kapalı alana sahip teknik tesis ve personelin sosyal güvenlik kayıtları sunulur.

Personel yapısı bağlayıcıdır: laboratuvarda kimya eğitimi veren meslek liselerinden veya meslek yüksekokullarından mezun laborant istihdamı zorunludur; teknik sorumlunun malzeme, metalürji, kimya veya mücevherat mühendisi, kimyager ya da kıymetli taş eksperi olması gerekir. Her ayar evinde ayrıca en az lise mezunu bir idari personel bulunur.

Başvuru yerinde incelenir; heyet ayarı önceden belirlenmiş numunelerle teknik yeterlilik testi yapar. Yeterlik kıstaslarını karşılamayan veya sonuçları tolerans sınırları içinde çıkmayan başvurular reddedilir. Ret hâlinde üç ay geçmedikçe yeniden müracaat edilemez. Yetki belgesi alındıktan sonra da şube açma, ayar evi devri ve unvan değişikliği izne tabidir. Yetki verilen ayar evlerinin listesi Ticaret Bakanlığı Gümrükler Genel Müdürlüğüne bildirilir ve Genel Müdürlüğün internet sitesinde yayımlanır.

Analiz Standartları Nelerdir?

Yöntem serbest değildir. Altın ayar tespitinde kupelasyon, yani kurşunla eritiş tekniği (TS EN ISO 11426); gümüşte volumetrik titrasyon, yani hacimsel yöntem (TS ISO 13756); platin ve paladyumda gravimetrik çöktürme, yani ağırlık esaslı yöntem (TS EN ISO 11210 ve TS EN ISO 11490) uygulanır. X-Ray spektrometrik yöntem ise BS EN ISO 3497:2001 uyarınca yalnızca sınırlı sayıda ya da özel olarak üretilen ziynet eşyalarının analizinde kullanılabilir.

Cihazlar yılda en az bir kez, hassas teraziler yılda en az iki kez Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) tarafından akredite edilmiş kuruluşlara kalibre ettirilerek sertifikalandırılır.

Düzenlenen her rapor kayıt altındadır: Genel Müdürlük tarafından kurulan Kıymetli Maden ve Kıymetli Taş Ayar Raporu İzleme Sisteminde her ayar evine ayrı bir kod numarası verilir, ayar evi düzenlediği her raporu sisteme kaydeder ve kayıttan sorumlu olur. İlgili birimler, ayar evi kodu ve rapor numarasıyla raporu sistem üzerinden doğrulayabilir.

Numunenin Muhafazası Kimin Sorumluluğundadır?

Bu, uygulamada en çok ihtilaf doğuran noktadır. Eşyanın ayar evine gelişi, numune alınması ve ilgilisine geri verilmesi süreçlerinin tamamı müşterek muhafaza ile gerçekleştirilir ve eşyanın sigorta ettirilmesi esastır. Aksi durumda doğacak sorumluluk ilgili ayar evine aittir.

Rapora itiraz edilirse numuneler başka bir ayar evinde yeniden analiz edilir. İhtilaf orada da sürerse nihai analiz Darphanede yaptırılır; Genel Müdürlükçe tespit edilen ayar nihaidir ve bu rapora itiraz edilemez.

Tolerans Sınırları ve Yaptırım Nedir?

Kabul edilebilir sapma altın, platin ve paladyum numunelerinde binde artı eksi bir, gümüş numunelerinde binde artı eksi ikidir. Kritik ayrıntı şudur: ayar evine götürülen numunelerin tümü için sonuçların tolerans sınırları içinde olması gerekir; ortalama tutturmak yeterli değildir.

Tebliğdeki yükümlülükleri yerine getirmediği tespit edilen ayar evi uyarılır ve eksikliği gidermesi için otuz iş günü süre tanınır. Bu süre içinde gidermeyen ya da aynı vize dönemi içinde birbirinden farklı dört kez yükümlülüklere uymadığı saptanan ayar evinin faaliyet izni, başka bir uyarıya gerek olmaksızın iptal edilir.

Gerçeğe aykırı rapor düzenleyenlerin yetki belgesi süre tanınmaksızın iptal edilir ve haklarında yasal işlem başlatılır. Yetki belgesi iptal edilenler üç ay geçmedikçe yeniden başvuramaz.

Ne Yapmalı?

• Faaliyete başlamadan Darphaneye başvurarak ayar evi yetki belgesi alın; tesisi en az elli metrekare olarak kurun.
• Belgeli laborant, nitelikli teknik sorumlu ve en az lise mezunu idari personeli eksiksiz istihdam edin.
• Altında kupelasyon, gümüşte volumetrik titrasyon, platin ve paladyumda gravimetrik çöktürme yöntemlerini uygulayın.
• Cihazları yılda bir, hassas terazileri yılda iki kez TÜRKAK akredite kuruluşa kalibre ettirin.
• Düzenlediğiniz her raporu Ayar Raporu İzleme Sistemine kaydedin; kayıttan sorumlu olduğunuzu unutmayın.
• Numunenin gelişini, alınmasını ve iadesini müşterek muhafaza ile yürütün ve eşyayı sigorta ettirin.
• Şube açma, devir ve unvan değişikliğini önceden izne bağlayın.
• Uyarı alırsanız eksikliği otuz iş günü içinde giderin; aynı vize döneminde dört farklı aykırılık iptal sebebidir.

Uyarı. Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Kambiyo ve kıymetli madenler mevzuatı sık değişen bir alandır; yazıda yer alan tutar, oran, eşik, süre ve tarihler yürürlükteki mevzuata göre değişebilir. Her başvuru ve işlem öncesinde mevzuatın son hâlini teyit ediniz. Güncel metinlere mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz.

Kaynak: 1567 sayılı Kanun · 32 sayılı Karar · Ayar Evleri Tebliği (RG 10.03.2022-31774) · TS EN ISO 11426, TS ISO 13756, TS EN ISO 11210, TS EN ISO 11490, BS EN ISO 3497:2001 · Borsa İstanbul KMKTP Prosedürü

→ İlgili sayfa: Kuyumcular, Mücevherat ve Kıymetli Taş