Dövizle Sözleşme: Serbestlik ve Yasağın Sınırı

Türkiye'de yerleşik, yani kanuni ikametgahı ülkede bulunan kişilerin kendi aralarında akdedecekleri gayrimenkul ve taşıt satış ile kiralama sözleşmelerinde, iş ve hizmet sözleşmelerinde bedeli döviz cinsinden, yani yabancı para veya dövize endeksli, yani yabancı para değer kaydı üzerinden kararlaştırmaları yasaktır. Buna karşılık, taşıt satış sözleşmesi dışında kalan menkul, yani taşınabilir malların satımı ile taşıt kiralama sözleşmesi dışında kalan menkul kiralama sözleşmelerinde tarafların dövizle bedel belirleme serbestisi bulunur. Mevzuat bu yasak rejimini sözleşmenin türüne, tarafların vatandaşlık bağına ve yabancılık unsuruna göre geniş istisnalarla yumuşatır.

Bu kısıtlamaların yasal dayanağını, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 1567 Sayılı Kanun (1567 Sayılı Kanun) ve bu kanun çerçevesinde yürürlüğe giren Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar (32 Sayılı Karar) madde 4 bent g hükümleri oluşturur. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kararın uygulanmasına ilişkin teknik kuralları ve istisnaları ise Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34) (2008-32/34 Sayılı Tebliğ) madde 8 hükümleri dairesinde düzenler.

Gayrimenkul Sözleşmelerinde Yasak ve İstisnalar Nelerdir?

Türkiye'de yerleşik kişiler kendi aralarında yapacakları gayrimenkul, yani taşınmaz satış ve kiralama sözleşmelerinde, konut ve çatılı işyeri dahil olmak üzere bedeli dövizle kararlaştıramazlar. Ancak bu sert kuralın önemli istisnaları mevcuttur. Türkiye Cumhuriyeti ile vatandaşlık bağı bulunmayan Türkiye'de yerleşik kişilerin alıcı veya kiracı olarak taraf oldukları gayrimenkul satış ve kiralama sözleşmelerinde bedel dövizle belirlenebilir; bu kişilerin satıcı veya kiraya veren olduğu sözleşmeler istisnaya girmez. Ayrıca, Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli konaklama tesislerinin işletilmesi amacıyla yapılan gayrimenkul kiralamalarında ve gümrüksüz satış mağazaları, yani gümrük vergisi ödenmeden satış yapılan dükkanların kiralanmasına dair sözleşmelerde taraflar döviz üzerinden anlaşabilirler. Bakanlık, kamu kurumlarının taraf olduğu ve gayrimenkul kiralama ile satışı dışındaki tüm sözleşmelerde döviz kullanımını serbest bırakır.

Menkul ve Taşıt Sözleşmelerinde Durum Nasıl Ayrışır?

Taşınır mallar ve taşıtlar üzerindeki işlemler döviz serbestisi yönünden tamamen farklı kurallara tabidir. Türkiye'de yerleşik kişiler, taşıt satış sözleşmeleri dışında kalan tüm menkul satış sözleşmelerinde bedeli dövizle serbestçe kararlaştırabilir. Bakanlık, bu serbestiyi düzenleyen fıkrayı 6 Mart 2025 tarihli tebliğ değişikliği ile güncelleyerek yürürlüğe koymuştur. Benzer şekilde, taraflar taşıt kiralama sözleşmeleri dışındaki tüm menkul kiralamalarında dövizi serbestçe kullanabilir. Buna karşılık, Karayolları Trafik Kanunu kapsamındaki motorlu ve motorsuz araçları ifade eden taşıtların satışı ve kiralanması sözleşmelerinde döviz kullanma yasağı vardır. Ancak 32 Sayılı Karar'ın Geçici 8. maddesinin yürürlüğe girdiği 13 Eylül 2018 tarihinden önce akdedilmiş "taşıt kiralama ve yolcu taşıma amaçlı ticari taşıt satış sözleşmeleri" mevzuat gereği bu geçici madde hükmünden istisnadır (Tebliğ m.8/26).

İş ve Hizmet Sözleşmelerindeki Sınırlar Nelerdir?

Türkiye'de yerleşik kişilerin kendi aralarında yapacakları iş sözleşmeleri ile danışmanlık, aracılık ve taşımacılık dahil hizmet sözleşmelerinde dövizle bedel kararlaştırma yasağı vardır. Ancak yurt dışında ifa edilecek, yani yerine getirilecek iş sözleşmeleri ile deniz çalışanlarını ifade eden gemi adamlarının taraf olduğu iş sözleşmeleri bu yasağın dışındadır. Benzer şekilde, Türkiye'de yerleşik olsa dahi T.C. vatandaşı olmayan kişiler taraf oldukları iş sözleşmelerinde ücreti dövizle belirleyebilir. Bakanlık; hizmet sözleşmelerinde ise ihracat, transit ticaret, yani yurt dışından alınan malın gümrük bölgesine girmeden yurt dışına satılması işlemleri, döviz kazandırıcı hizmetler ve yurt dışında gerçekleştirilecek faaliyetler kapsamında yapılan sözleşmelerde döviz kullanımını serbest bırakır. Taraflar, bilişim teknolojileri kapsamında yurt dışında üretilen yazılımlara ilişkin satış ile donanım ve yazılımlara yönelik lisans ve hizmet sözleşmelerinde de dövizi serbestçe kararlaştırabilir. Eser, yani bir imalat veya yapım işini üstlenme sözleşmelerinde ise döviz cinsinden maliyet barındıran işlemler yasağın dışındadır.

Bedeli Dövizle Yazıp Ödemeyi Türk Lirasıyla Yapmak Yasağı Aşar mı?

Aşmaz. Yasak yalnız sözleşme bedelini değil, o sözleşmeden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülüklerini de kapsar. Bu nedenle yasak kapsamındaki bir sözleşmede bedeli döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırıp ödemeyi Türk lirasıyla yapmak, sözleşmeyi yasağın dışına çıkarmaz.

Uygulamada en sık yapılan hata budur. Kira artışını dövize bağlamak, bedeli "ödeme günündeki kur üzerinden" belirlemek veya cezai şartı döviz üzerinden yazmak da aynı yasağa girer. Sınırı belirleyen ölçüt, ödemenin hangi para birimiyle yapıldığı değil, borcun değerinin dövize bağlanıp bağlanmadığıdır.

Sözleşme Tarafları Hangi Somut Adımları Atmalıdır?

Yaptırımlarla karşılaşmamak ve sözleşme geçerliliğini korumak için tarafların şu somut adımları atması gerekir:

• Sözleşme akdetmeden önce tarafların Türkiye'de yerleşik kişi, yani kanuni yerleşim yeri Türkiye'de olan kişi statüsünde olup olmadığını kontrol edin.
• Konusu gayrimenkul satışı veya kirası olan sözleşmelerde yabancı vatandaşlık istisnasının bulunup bulunmadığını tapu kaydı ve pasaport bilgileri üzerinden tevsik edin, yani resmi belgelerle ispatlayın.
• Taşıt dışındaki menkul, yani makine, cihaz ve emtia satışlarında döviz serbestisinden yararlanarak sözleşme bedelini döviz olarak belirleyin.
• Eser sözleşmesi imzalayacaksanız, döviz cinsinden maliyet kalemlerinizi fatura ve proforma belgeleri ile kayıt altına alarak dövizle sözleşme yapma hakkınızı koruyun.
• İş ve hizmet sözleşmelerinde yurt dışı bağlantısı, deniz taşımacılığı veya yazılım lisansı istisnalarını içeren yasal maddeleri sözleşme metnine açıkça dercedin, yani yazılı olarak ekleyin.
• Yasak kapsamındaki sözleşmelerde bedeli, artış oranını, cezai şartı ve teminatı da Türk lirası üzerinden yazın; ödemeyi TL ile yapmak tek başına yeterli değildir.
• Yasağa aykırı sözleşme yapılması durumunda 1567 Sayılı Kanun çerçevesinde uygulanacak idari para cezası yaptırımı ile karşılaşmamak için yürürlükteki güncel tebliğ hükümlerine tam uyum sağlayın.

Uyarı. Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Kambiyo ve kıymetli madenler mevzuatı sık değişen bir alandır; yazıda yer alan tutar, oran, eşik, süre ve tarihler yürürlükteki mevzuata göre değişebilir. Her başvuru ve işlem öncesinde mevzuatın son hâlini teyit ediniz. Güncel metinlere mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz.

Kaynak: 1567 sayılı Kanun · 32 sayılı Karar m.4/g · Tebliğ 2008-32/34 m.8 · Tebliğ değişikliği (RG 06.03.2025-32833)

→ İlgili sayfa: Şirketler ve Ticaret Hukuku