Şirketler ve Ticaret Hukuku

Tanım

Şirketler ve ticaret hukuku; ticari işletmenin kuruluşunu, ortaklık yapılarını, ticari sözleşmeleri ve tacirin sorumluluğunu düzenleyen kuralların bütünüdür. Temel metni 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'dur (13.01.2011).

Kıymetli madenler ve kambiyo alanında bu dal, tek başına değil, izin rejiminin bir parçası olarak işler. Bu sektörde şirketin hukuki biçimi, sermaye yapısı ve pay düzeni bir tercih değil, faaliyet izninin şartıdır.

Bu alan nasıl işler — üç kesişim noktası

1 · Şirket yapısı izin şartıdır

Kıymetli maden sektöründe şirketin biçimi, mevzuatla belirlenir. Örneğin rafinerilerde:

• Anonim şirket olarak kurulmuş olmak
• Esas sözleşmedeki ticaret unvanında "rafineri" ibaresinin bulunması
• Payların tamamının nama yazılı olması ve nakit çıkarılması
• Esas sözleşmenin ilgili Tebliğ hükümlerine uygun olması

Kıymetli madenler aracı kurumlarında ise Bakanlıktan kuruluş ve faaliyet izni alınması, ardından Borsa üyelik belgesi edinilmesi gerekir; asgari sermaye Yönetmelikte, teminat ve üyelik koşulları Borsa düzenlemelerinde belirlenir.

Bu nedenle esas sözleşme, sıradan bir kuruluş belgesi değil, izin dosyasının parçasıdır.

2 · Ortak ve yönetici nitelikleri denetlenir

Kurucu ortaklarda ve yüzde on ve üzeri paya sahip kişilerde aranan şartlar mevzuatta sayılmıştır: iflas ve konkordato durumu, belirli suçlardan hükümlü olmama, son bir yıl içinde faaliyet izni Tebliğ'in 18/1-ç bendi uyarınca iptal edilmiş rafinerilerde ortaklık veya yöneticilik bulunmaması, 1567 sayılı Kanun m.3/5 uyarınca idari yaptırıma uğramamış olma, 6183 sayılı Kanun kapsamında vadesi geçmiş borç bulunmaması, gerekli mali güç ve dürüstlük.

Bu, klasik şirketler hukukunda bulunmayan bir denetim katmanıdır: ortağın kimliği, şirketin faaliyet iznini etkiler.

Dövizle sözleşme — mutlak bir yasak değildir

Bu alanın en çok yanlış bilinen konusu budur.

Dövizle sözleşme yasağı doğrudan kanundan kaynaklanmamaktadır. Dayanak zinciri şöyledir:

Sınırlama sadece iki şartın birlikte varlığında işler

• Taraflar Türkiye'de yerleşik kişi olmalıdır
• Sözleşme, belirli sözleşme türlerinden biri olmalıdır

İstisnalar arasında ihracat sözleşmeleri, döviz kazandırıcı hizmet sözleşmeleri ve dış ticaret bağlantılı sözleşmeler yer alır. Böylece kambiyo rejiminin temel serbesti ilkesi tamamen ortadan kalkmamaktadır.

Dövizle sözleşme ile dövizle ödeme ayrı kavramlardır

• 32 sayılı Karar, genel olarak döviz işlemlerinde serbesti prensibini benimser
• Sözleşme Türk lirası cinsinden olmak zorunda olsa bile ödeme mekanizması farklı hukuki çerçevede değerlendirilir
• Dış ticaret bağlantısı varsa, ihracat ve ithalat düzenlemeleri ayrıca incelenir

Bu ayrım, kambiyo mevzuatında önemli bir uygulama kuralıdır.

Yaptırım. Aykırılık hâlinde uygulanacak yaptırım, 1567 sayılı Kanun'un 3. maddesinin birinci fıkrası uyarınca idari para cezasıdır.

Ziynet eşyasında tasarım ve marka

Zanaat korunmaz, tescil korunur

Türk kuyumculuğunun gücü el işçiliğindedir. Bir usta, kalfasından öğrendiği bir kesim tekniğini yıllar içinde kendi üslubuna dönüştürür; o üslup piyasada tanınır. Ancak hukuk, üslubu değil, tescil edilmiş hakkı korur.

Sektörün değeri üretimde oluşur; değerin elde tutulması ise marka ve tasarım tesciliyle sağlanır. Bir koleksiyonun ticari karşılığını uzun vadede belirleyen şey çoğu zaman işçiliğin niteliği değil, işçiliğin hukuken sahiplenilmiş olmasıdır.

Bu bölüm, bir ziynet eşyasının hangi hâlde korunduğunu ve hakkın ne zaman ihlal edildiğini anlatır.

Bir ziynet eşyası ne zaman korunur?

Türk hukukunda tasarım koruması iki yoldan doğar. İkisi de gerçektir; ama biri diğerinden çok daha zayıftır.

Pratikte ne demek? Bir koleksiyonu fuarda sergilediğinizde tescilsiz koruma kendiliğinden başlar, ama üç yıl sonra biter ve size yalnızca kopyalamaya (aynısının ya da genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerinin kopyalanmasına) karşı koruma sağlar. Bir rakip, tasarımınıza çok benzeyen ama kopyalamadığını savunabildiği bir ürün çıkarırsa tescilsiz koruma iş görmez.

Tescilli tasarımda ise kopyalama şartı yoktur: bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim tasarımınızla aynıysa, hak ihlal edilmiştir.

Koruma şartları — yenilik ve ayırt edici nitelik

Bir tasarımın korunabilmesi için iki şart birlikte aranır:

• Yenilik — aynısı daha önce kamuya sunulmamış olmalıdır
• Ayırt edici nitelik — bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim, daha önce kamuya sunulmuş tasarımlardan farklı olmalıdır

Marka tarafı

Marka koruması başvuru tarihinden itibaren on yıl sürer ve onar yıllık dönemler hâlinde yenilenir. Yenileme talebi, koruma süresinin sona erdiği tarihten önceki altı ay içinde yapılır ve aynı süre içinde ücreti ödenir. Bu süre kaçırılırsa, ek ücret ödenmek şartıyla altı aylık ek süre içinde yenileme mümkündür.

Kuyumculukta marka yalnızca isim değildir: damga, amblem ve kuyum üzerindeki ayırt edici işaret de marka hukukunun konusudur. Rafineri ve ayar evi mevzuatının zorunlu kıldığı amblem ve damga, aynı zamanda tescil edilebilir bir işarettir.

Tasarım hakkı ne zaman ihlal edilir?

Tescilli tasarım bakımından, hak sahibinin izni olmaksızın tasarımın kullanıldığı ürünün üretilmesi, piyasaya sunulması, satılması, ithal edilmesi, ticari amaçla elde bulundurulması veya kullanılması tecavüz teşkil eder.

Tescilsiz tasarımda ise tecavüzden söz edilebilmesi için kopyalama şarttır; bağımsız olarak geliştirilmiş benzer tasarım tecavüz sayılmaz.

Sektöre özgü üç risk

Sizi ilgilendiriyor mu?

• Şirketim izne tabi bir faaliyet mi yürütüyor? (rafineri, aracı kuruluş, yetkili müessese, ayar evi)
• Esas sözleşmem izin mevzuatının aradığı unsurları taşıyor mu?
• Pay devri planlıyor muyum? Yeni ortak, izin şartlarını karşılıyor mu?
• Türkiye'de yerleşik bir tarafla dövizle veya dövize endeksli sözleşme yapıyor muyum?
• Markamı ve tasarımımı tescil ettirdim mi?

Bu alanı yöneten düzenlemeler

Diğer alanlarla kesişim

Uygulama rehberi — dövizle sözleşme analizi

Bir dövizle sözleşme düzenlenirken izlenmesi gereken adımlar:

Temel ilkeler

• Bu sektörde esas sözleşme bir kuruluş belgesi değil, izin dosyasının parçasıdır.
• Ortağın kimliği şirketin faaliyet iznini etkiler.
• Dövizle sözleşme rejimi mutlak bir yasak değildir; yerleşiklik kavramına dayanır ve düzenlemeler hiyerarşisi içinde değerlendirilmelidir.
• Sözleşmenin para birimi ile ödemenin para birimi ayrı hukuki sorulardır.

Sık sorulan sorular

Türkiye'de yerleşik iki şirket dövizle sözleşme yapabilir mi?

Kural olarak belirli sözleşme türlerinde yapamaz. Ancak bu mutlak bir yasak değildir. Sınırlama yalnızca Türkiye'de yerleşik kişiler arasında ve belirli sözleşme türlerinde uygulanır. İhracat sözleşmeleri, döviz kazandırıcı hizmet sözleşmeleri ve dış ticaret bağlantılı sözleşmeler istisna kapsamındadır.

Dövizle sözleşme yasağı hangi kanundan geliyor?

Doğrudan bir kanundan gelmiyor. Dayanak zinciri: 1567 sayılı Kanun (yetki ve yaptırım) → 32 sayılı Karar m.4/g ve Geçici m.8 (genel sınırlama) → 2008-32/34 sayılı Tebliğ m.8 (teknik uygulama ve istisnalar).

"Türkiye'de yerleşik kişi" ne demektir?

32 sayılı Karar'ın 2. maddesine göre; yurt dışında işçi, serbest meslek ve müstakil iş sahibi Türk vatandaşları dahil, Türkiye'de kanuni yerleşim yeri bulunan gerçek ve tüzel kişilerdir. Bir kişinin yerleşik olup olmadığı yalnızca kimlik kartı veya pasaportla belirlenemez; bu hususta özel bir çaba gösterilmesi gerekir.

Sözleşmem TL cinsinden, ödemeyi dövizle yapabilir miyim?

Dövizle sözleşme ile dövizle ödeme ayrı kavramlardır. Sözleşme Türk lirası cinsinden olmak zorunda olsa bile ödeme mekanizması farklı hukuki çerçevede değerlendirilir. Dış ticaret bağlantısı varsa ihracat ve ithalat düzenlemeleri ayrıca incelenir.

Rafineri neden anonim şirket olmak zorunda?

Çünkü bu, ticari bir tercih değil izin şartıdır. İlgili Tebliğ; anonim şirket biçimini, unvanda "rafineri" ibaresini, payların nama yazılı ve nakit olmasını ve esas sözleşmenin Tebliğ hükümlerine uygunluğunu zorunlu tutar.

Yeni ortak alırken nelere dikkat etmeliyim?

İzne tabi faaliyetlerde ortağın niteliği izin şartıdır. Yüzde on ve üzeri paya sahip olacak kişide iflas ve konkordato durumu, belirli suçlardan hükümlülük bulunmaması, (rafinerilerde) son bir yıl içinde faaliyet izni belirli sebeplerle iptal edilmiş şirketlerde ortaklık veya yöneticilik bulunmaması, 6183 sayılı Kanun kapsamında vadesi geçmiş borç bulunmaması ve mali güç aranır.

Tasarımımı tescil ettirmezsem hiç korunmaz mıyım?

Korunursunuz, ama sınırlı biçimde. Türkiye'de ilk kez kamuya sunulan tescilsiz tasarımlar, kamuya ilk sunulma tarihinden itibaren üç yıl korunur. Ancak bu koruma yalnızca kopyalanmaya karşıdır ve kopyalandığını ispat yükü hak sahibindedir.

Tescilli tasarım ne kadar süreyle korunur?

Başvuru tarihinden itibaren beş yıl; beşer yıllık dönemler hâlinde yenilenerek azami yirmi beş yıl.

Koleksiyonumu fuarda sergiledim, tescil hakkım yandı mı?

Hayır. Tasarımın tasarımcı tarafından kamuya sunulması hâlinde tescil başvurusu için on iki aylık süre tanınmıştır. Bu süre içinde başvurursanız kendi açıklamanız yeniliği ortadan kaldırmaz. Ancak süre kaçarsa tescil imkânı kapanır.

Rakibim tasarımıma benzer ürün çıkardı, dava açabilir miyim?

Cevap tescilin olup olmadığına bağlıdır. Tescilli tasarımda kopyalama şartı yoktur; bilgilenmiş kullanıcı üzerindeki genel izlenim aynıysa hak ihlal edilmiştir. Tescilsiz tasarımda ise tecavüzden söz edebilmek için tasarımınızın kopyalandığını ispat etmeniz gerekir; bağımsız geliştirilmiş benzer tasarım tecavüz sayılmaz.

Markam kaç yıl korunur?

Başvuru tarihinden itibaren on yıl. Onar yıllık dönemler hâlinde yenilenir. Yenileme talebi koruma süresinin bitiminden önceki altı ay içinde yapılır; kaçırılırsa ek ücretle altı aylık ek süre tanınır.

işareti rakamın hemen sonuna, üst simge olarak. Fare üzerine gelince "her yıl yeniden değerlenir" ipucu çıkar. Uyarı kutusu her sayfada SSS'nin hemen altında.

Bu düzenlemelerin madde madde değerlendirmesi ve uygulama örnekleri, kurucumuzun ortak yazarlığıyla yayımlanan Kambiyo Mevzuatı Rehberi'nde (R. Bülent Demirbağ / M. Abdullah Türkkan, Vedat Kitapçılık, 2026) yer alır.