İçeriğe geç
Türkkan Law Firm

Sektörlerimiz

Kıymetli Madenler Aracı Kuruluşları

Borsa üyeliği, lisans ve sermaye yeterliliği

Mevzuatta nasıl tanımlanır?

Kıymetli Madenler Borsası Aracı Kuruluşları, borsa üyeliği ve lisansa dayalı olarak kıymetli maden alım-satımı yapan tüzel kişilerdir.

Burada iki kavramı ayırmak gerekir:

  • Aracı kuruluş üst kavramdır. Bakanlıkça Borsada üye olarak faaliyet göstermelerine izin verilenleri kapsar — bankalar, yetkili müesseseler ve şirketler bu kapsamdadır.
  • Aracı kurum ise onun altındaki bir türdür: Borsada faaliyet göstermek üzere Bakanlıkça kuruluşuna izin verilen özel statülü kurumdur.

Dayanak: Kıymetli Madenler Borsası Aracı Kuruluşlarının Faaliyet Esasları ile Kıymetli Madenler Aracı Kurumlarının Kuruluşu Hakkında Yönetmelik (RG 21.05.2007 / 26528, m.3).

Yetkili müessese ise günlük dilde "döviz bürosu" olarak adlandırılsa da hukuki açıdan sıradan bir ticari faaliyet değildir. Kambiyo rejimi içinde lisansa dayalı, sınırlı ve denetime tabi bir faaliyet modelidir.

Kambiyo mevzuatı açısından önemi

  • Döviz ve kıymetli maden işlemleri, ulusal ve uluslararası piyasa kuralları ile bağlantılıdır
  • Aracı kuruluşlar yalnızca yetki verilen işlemleri yapabilir; serbest döviz veya altın alım-satımı yapamazlar
  • Faaliyetleri lisans, sermaye yeterliliği ve denetim çerçevesinde sınırlandırılmıştır

Yetki mimarisi — hangi norm neyi belirler

Kademe 1 Kanun seviyesi — yetki ve yaptırım çerçevesi
  • 1567 sayılı Kanun — m.1 Cumhurbaşkanına kambiyo alanında düzenleme yetkisi verir; m.3 düzenlemelere aykırılık hâlinde idari yaptırımlar öngörür
  • 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu — aracı kuruluşlara borsa üyeliği, sermaye yeterliliği ve denetim yetkisi sağlar

Kanunlar yetki ve yaptırım çerçevesini belirler; işlem sınırları ve teknik uygulama alt düzenlemelerde yer alır.

Kademe 2 Karar ve yönetmelik seviyesi — rejimin temel yapısı
  • 32 sayılı Karar — m.2 yetkili müessese tanımı, m.4 döviz alım-satım serbestliği (sınırlı ve yetkilendirilmiş çerçevede)
  • Kıymetli Madenler Borsası Yönetmeliği — borsa üyeliği ve işlem yetkileri, şube açma esasları, sermaye yeterliliği ve teminat yükümlülükleri
  • Borsa İşlem Esasları Kararları — emir iletimi, fiyatlama ve takas usulleri; işlem yetkileri ve limitleri
Kademe 3 Tebliğ seviyesi — kuruluş ve faaliyet esasları
  • 2018-32/45 sayılı Tebliğ — yetkili müesseselerin günlük faaliyetlerini belirler ve uygulamada fiilî "anayasa" niteliğindedir. Düzenleme alanları: A ve B grubu ayrımı · kuruluş şartları ve sermaye yükümlülükleri · şube açma esasları · yapılabilecek ve yasak işlemler · iç kontrol sistemi · denetim ve raporlama yükümlülükleri
  • Sermaye Piyasası Kurulu tebliğleri — sermaye, likidite ve teminat yükümlülükleri; iç kontrol, risk yönetimi ve raporlama prosedürleri; müşteri varlıklarının korunması
Kademe 4 Alt düzenleyici işlemler

Hazine ve Maliye Bakanlığı talimatları, denetim raporları, idari yaptırım kararları. Uygulamanın fiilî çerçevesini bunlar belirler; norm hiyerarşisinde daha alt basamakta olsalar da uygulamada belirleyici rol oynarlar.

Tebliğde öngörülmeyen faaliyetler serbest sayılmaz. Sistem lisanslı, sınırlı ve sürekli denetime tabidir.

Kuruluş ve faaliyet şartları

Kuruluş

  • Bakanlıktan kuruluş ve faaliyet izni alınması, ardından Borsa üyelik belgesi edinilmesi zorunludur
  • Asgari sermaye Yönetmelikte, teminat ve üyelik koşulları Borsa düzenlemelerinde belirlenir

Faaliyet yetkisi

  • Aracı kuruluşlar yalnızca borsa işlemleri gerçekleştirebilir
  • Döviz veya kıymetli maden alım-satımı yetki çerçevesinde sınırlıdır

Şube ve temsilcilik

  • Şube açma prosedürü ve bildirim yükümlülükleri düzenlenmiştir
  • Faaliyetler Sermaye Piyasası Kurulu ve borsa denetimine tabidir

İç kontrol ve denetim

  • İşlem ve kayıt sistemleri sürekli denetime açık olmalıdır
  • İç denetim ve risk yönetimi prosedürleri SPK ve borsa düzenlemeleriyle uyumlu olmalıdır

Faaliyet sırasındaki yükümlülükler

  • İşlemlerin döviz ve kıymetli maden transfer kurallarıyla uyumlu olması
  • Sermaye yeterliliğinin sürekli korunması
  • Teminat yükümlülüklerinin yerine getirilmesi
  • İç kontrol ve risk yönetimi prosedürlerinin fiilen uygulanması
  • Finansal raporların düzenli olarak sunulması
  • Müşteri varlıklarının korunması ve yatırımcı haklarına riayet
  • Bildirim, kayıt ve süre yükümlülüklerine uyum

MASAK uyum yapısı

Yetkili müesseseler, Tedbirler Yönetmeliği uyarınca finansal kuruluş sayılır; kıymetli madenler aracı kuruluşları ise bu tanıma girmeyen ayrı bir yükümlü grubudur (m.4/1-m).

Kıymetli madenler aracı kuruluşları ve A grubu yetkili müesseselerde uyum programı hazırlanır: uyum birimi kurulur, uyum görevlisi ve yardımcısı atanır, uyum programı yürürlüğe konur.

B grubu sınırlı yetkili müesseseler uyum programı oluşturmaz; Uyum Yönetmeliği'nin lafzıyla "uyum programını oluşturmaksızın idari düzeyde uyum görevlisi atamak" zorundadır. Diğer yükümlülükler — müşterinin tanınması, şüpheli işlem bildirimi ve devamı — her iki grup için de geçerlidir.

Yükümlülükler: müşterinin tanınması · şüpheli işlem bildirimi · uyum birimi kurmak, uyum görevlisi ve yardımcısı atamak, uyum programı hazırlamak · devamlı bilgi verme · bilgi ve belge verme · muhafaza ve ibraz · sıkılaştırılmış tedbirler · kamusal nüfuz sahibi kişiler bakımından alınacak tedbirler · teknolojik risklere karşı tedbir alınması · riskli ülkelerle ilişkiler · elektronik tebligat.

Denetim ve yaptırım

Denetim merciiNe denetler
Sermaye Piyasası KuruluSermaye yeterliliği kontrolü · risk yönetimi prosedürlerinin izlenmesi · finansal raporların düzenli sunulması
BorsaGünlük işlem denetimi · emir ve fiyat takibi · müşteri işlemleri ve teminat kontrolü
Hazine ve Maliye BakanlığıUygulama talimatlarına uyum · aykırılık tespitleri ve raporlaması · uygulanan yaptırımların takibi

Yaptırımlar

  • Yetki dışı işlemler veya mevzuata aykırılık, idari para cezaları ve borsa disiplin cezalarını doğurur
  • Müşteri haklarının ihlali durumunda Sermaye Piyasası Kurulu müdahale yetkisine sahiptir
  • Kambiyo mevzuatı çerçevesinde, özellikle döviz veya kıymetli maden transferlerinde uyumsuzluk ciddi yaptırımlar doğurur
  • Yetki belgesi olmaksızın faaliyet hâlinde 1567 sayılı Kanun m.3/5 uygulanır: idari para cezası ile birlikte iş yerindeki tüm faaliyetlerin bir ay süreyle (iş yeri yalnız bu faaliyet için açılmışsa sürekli olarak) durdurulması

İnceleme yöntemi — bir işlem nasıl değerlendirilir

Kitabın rehber bölümünde yer alan sistematik soru dizisi. Bir aracı kuruluş işlemi değerlendirilirken sırasıyla sorulur:

1

Kuruluş lisanslı ve yetkili mi?

2

İşlem, borsa ve tebliğ kapsamında mı?

3

Sermaye ve teminat yükümlülükleri yerine getirildi mi?

4

İç kontrol ve risk yönetimi prosedürleri uygulanıyor mu?

5

Raporlama yükümlülükleri zamanında yapılmış mı?

6

Mevzuata aykırılık tespit edilirse hangi yaptırımlar uygulanır?

Yetkili müessese işlemleri için ayrı soru dizisi:

1

İşlem Tebliğ kapsamında açıkça yetkilendirilmiş midir?

2

İşlemi yapan kuruluş A grubu mu, B grubu mu?

3

İşlem tutarı ve yöntemi Tebliğ sınırlarına uygun mu?

4

İşlem mevzuatta öngörülen şekil ve prosedüre uygun mu?

5

Bildirim, kayıt ve süre yükümlülükleri yerine getirilmiş mi?

6

İşlem 32 sayılı Karar veya Tebliğe aykırı mı?

Aykırılık tespitinde yaptırım normu 1567 sayılı Kanun'a dayanır.

Sektörde tipik uyuşmazlıklar

  • Yetki sınırının aşılması. Tebliğde öngörülmeyen bir işlemin serbest sayılıp sayılamayacağı tartışması.
  • Sermaye yeterliliği ve teminat tespitleri. SPK denetim bulgularına itiraz.
  • Faaliyet izninin iptali. İptal işleminin ölçülülüğü ve sonuçları.
  • Müşteri varlıklarının korunması. Yatırımcı hakları ihlali iddiaları.
  • İdari para cezasına itiraz. Başvuru yolu idari yargı değil, Kabahatler Kanunu uyarınca Sulh Ceza Hâkimliğidir.

Hangi çalışma alanlarımız devreye girer

Çalışma alanıDosyada nerede
Kambiyo Mevzuatı32 sayılı Karar dayanağı, döviz ve kıymetli maden transfer kuralları, yetkili müessese rejimi
Regülasyon, Uyum ve Özel Projelerİç kontrol sistemi, risk yönetimi, MASAK yükümlülükleri, raporlama
Uyuşmazlık Çözümü ve Davalarİdari para cezaları, borsa disiplin cezaları, faaliyet izni iptali
Şirketler ve Ticaret HukukuKuruluş, sermaye yapısı, şube açma, kurumsal yönetim

Sık sorulan sorular

"Aracı kuruluş" ile "aracı kurum" aynı şey midir?

Hayır. Aracı kuruluş üst kavramdır; Bakanlıkça Borsada üye olarak faaliyet göstermesine izin verilenleri kapsar ve bankalar ile yetkili müesseseler de bu kapsamdadır. Aracı kurum ise Borsada faaliyet göstermek üzere Bakanlıkça kuruluşuna izin verilen özel statülü kurumdur.

A grubu ve B grubu ayrımı nedir?

2018-32/45 sayılı Tebliğ yetkili müesseseleri ikiye ayırır. A grubu geniş yetkilidir: para transferine aracılık edebilir, kartla işlem yapabilir, şube açabilir. B grubu sınırlı yetkilidir; kaydi para hariç döviz alım-satımı ve değişimi, döviz nakit çeki alımı, Darphane üretimi basılı altın ile 1 kg altı 24 ayar standart bar altının alım-satımı ve aynı iş günü transfer şartıyla bankacılık kanalıyla döviz işlemi yapabilir (m.4/1). Sermaye ve teminat da A grubunda daha yüksektir.

Yetkili müessese serbestçe döviz alıp satabilir mi?

Hayır. Yetkili müessese sistemi, yüzeyde "serbest döviz alım-satımı" gibi görünse de hukuken farklıdır: lisansa dayalı, faaliyet alanı sınırlı, sürekli denetim altında ve idari yaptırım riski yüksek bir rejimdir. Genel ticari serbesti değil, kambiyo hukukunun kontrollü ve denetimli faaliyet modelidir.

Tebliğde yazmayan bir işlemi yapabilir miyim?

Hayır. Tebliğde öngörülmeyen faaliyetler serbest sayılmaz. Sistem lisanslı, sınırlı ve sürekli denetime tabidir.

Yetkili müessese kurmak için ne gerekiyor?

Kuruluş şartları ve sermaye yükümlülükleri 2018-32/45 sayılı Tebliğ ile belirlenmiştir. Tebliğ ayrıca şube açma esaslarını, yapılabilecek ve yasak işlemleri, iç kontrol sistemini ve denetim ile raporlama yükümlülüklerini düzenler. Uygulamada bu Tebliğ, yetkili müessese rejiminin fiilî "anayasası" niteliğindedir.

Yetkili müessese MASAK bakımından hangi yükümlülüklere tabi?

Yetkili müesseseler Tedbirler Yönetmeliği uyarınca finansal kuruluş sayılır ve uyum programı hazırlamakla yükümlüdür: uyum birimi kurulur, uyum görevlisi ve yardımcısı atanır. Ayrıca müşterinin tanınması, şüpheli işlem bildirimi, sıkılaştırılmış tedbirler ve kamusal nüfuz sahibi kişiler bakımından alınacak tedbirler dahil olmak üzere tüm finansal kuruluş yükümlülükleri geçerlidir.

Aracı kuruluşları kim denetler?

Üç merci: sermaye yeterliliği ve risk yönetimi bakımından Sermaye Piyasası Kurulu; günlük işlem, emir, fiyat ve teminat bakımından Borsa; kambiyo mevzuatına uyum bakımından Hazine ve Maliye Bakanlığı.

Kambiyo idari para cezasına nasıl itiraz edilir?

Başvuru yolu idari yargı değildir. Tebliğden itibaren 15 gün içinde Sulh Ceza Hâkimliğine başvurulur; hâkimlik kararına karşı 7 gün içinde bir üst numaralı Sulh Ceza Hâkimliğine itiraz edilir.

Yetki belgesi olmadan faaliyet göstermenin sonucu nedir?

1567 sayılı Kanun m.3/5 uygulanır: idari para cezası ile birlikte iş yerindeki tüm faaliyetlerin bir ay süreyle durdurulması yaptırımı öngörülmüştür; iş yeri yalnız bu faaliyet için açılmışsa faaliyetler sürekli olarak durdurulur. Tekerrür hâlinde ceza üst sınırdan uygulanır.

Mevzuat değişir; bu sayfa da değişir.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Kambiyo ve kıymetli madenler mevzuatı; tebliğ, genelge ve talimat düzeyinde yıl içinde birden çok kez güncellenebilen bir alandır. Bir kural, bu katmanların herhangi birinde değişebilir.

işaretli tutar, oran, eşik ve süreler değişkendir. Bir kısmı her yıl yeniden değerleme oranı doğrultusunda, bir kısmı genelge veya kurul kararı ile değişir. Bu sayfada yer alan hiçbir sayısal değeri teyit etmeden esas almayınız.

Hiçbir işlemi bu sayfaya dayanarak yapmayınız. Her işlem öncesinde mevzuatın son hâlini teyit ediniz. Güncel metinlere mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz.

işareti rakamın hemen sonuna, üst simge olarak. Fare üzerine gelince "her yıl yeniden değerlenir" ipucu çıkar. Uyarı kutusu her sayfada SSS'nin hemen altında.

Bu düzenlemelerin madde madde değerlendirmesi ve uygulama örnekleri, kurucumuzun ortak yazarlığıyla yayımlanan Kambiyo Mevzuatı Rehberi'nde (R. Bülent Demirbağ / M. Abdullah Türkkan, Vedat Kitapçılık, 2026) yer alır.

İlgili Çalışma Alanları

Kambiyo Mevzuatı
Regülasyon, Uyum ve Özel Projeler
Uyuşmazlık Çözümü ve Davalar
Şirketler ve Ticaret Hukuku

İlgili Sektörler

Rafineriler
İthalat ve İhracatçılar

Bir Sonraki Adım

Sistem lisans esaslıdır.

Kıymetli madenler aracı kuruluşlarında faaliyet, ticaret siciline tescil ve yetki belgesi alınmasına bağlıdır. Sermaye yeterliliği, teminat ve şube açma esasları tebliğlerde belirlenir; kuruluş ve faaliyet izni Hazine ve Maliye Bakanlığınca verilir.

İletişim →
Bu sayfadaki kilit noktalar İdari para cezasına itiraz, tebliğden itibaren 15 gün içindedir. Denetim; SPK, Borsa ve Bakanlık arasında bölünmüştür. Tebliğde öngörülmeyen faaliyetler serbest sayılmaz; sistem lisanslıdır. Aracı kuruluş ile aracı kurum aynı kavram değildir.
↑ Üst sayfa

Alanlarımız

Beş faaliyet alanı ve dört sektör.

Git → ← Önceki

Rafineriler

Rafinaj, KMTS ve sorumlu tedarik zinciri yükümlülükleri.

Git → Sonraki →

Kuyumcular, Mücevherat ve Kıymetli Taş

Kuyumcu ve mücevheratçıların işlem ve beyan yükümlülükleri.

Git →